Dziś analizujemy dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2026/1021 z 29.4.2026 r. w sprawie zwalczania korupcji jest aktem prawa karnego. Ustanawia ona minimalne normy dotyczące definicji przestępstw korupcyjnych oraz towarzyszących im sankcji karnych i pozakarnych (art. 1).
Jako dyrektywa (a nie rozporządzenie), akt ten nie jest bezpośrednio skuteczny wobec podmiotów prywatnych – wymaga transpozycji do prawa krajowego (art. 37). Dopóki to nie nastąpi, przedsiębiorca nie może wywodzić z samej dyrektywy ani praw, ani obowiązków (poza wyjątkowymi sytuacjami tzw. bezpośredniego skutku wertykalnego, które nie mają zastosowania do nakładania obowiązków na jednostki).
Nie znaczy to jednak, że biznes nie powinien się nią interesować już teraz. Po pierwsze, zostanie ona efektywnie wprowadzona do prawa krajowego. Zatem warto mieć więcej czasu na przygotowanie się. Dodatkowo, dotyczy ona procesów biznesowych – jakimi są szeroko pojęte zakupy i sprzedaż. Warto zatem zadbać o to, aby procesy pozyskiwania dostawców i odbiorców były uczciwe i transparentne. Wreszcie, wprowadzenie i egzekwowanie należytej staranności w organizacji może mieć później duże znaczenie praktyczne.
Rozdział II dyrektywy (art. 3–11) ujednolica katalog czynów uznawanych za przestępstwa korupcyjne:
- łapownictwo w sektorze publicznym (art. 3) – czynne i bierne;
- łapownictwo w sektorze prywatnym (art. 4) – dotyczy osób pełniących funkcje kierownicze lub pracujących w podmiotach sektora prywatnego;
- sprzeniewierzenie (art. 5);
- płatna protekcja (art. 6);
- niezgodne z prawem wykonywanie funkcji publicznych (art. 7);
- utrudnianie działania wymiaru sprawiedliwości (art. 8);
- wzbogacenie w wyniku przestępstw korupcyjnych (art. 9);
- ukrywanie mienia pochodzącego z przestępstw korupcyjnych (art. 10);
- podżeganie, pomocnictwo i usiłowanie (art. 11).
Istotne z perspektywy przedsiębiorców jest brzmienie art. 4, który wprost obejmuje korupcję w obrocie gospodarczym między podmiotami prywatnymi:
„Państwa członkowskie podejmują niezbędne środki w celu zapewnienia, aby następujące czyny – jeżeli dopuszczono się ich umyślnie i w ramach działalności gospodarczej, finansowej, biznesowej lub handlowej – stanowiły przestępstwo: a) złożenie obietnicy, zaproponowanie lub wręczenie osobie, która w jakimkolwiek charakterze pełni funkcję kierowniczą lub pracuje w podmiocie działającym w sektorze prywatnym (…) nienależnej korzyści (…) dokonane po to, aby ta osoba podjęła działanie lub powstrzymała się od działania z naruszeniem swoich obowiązków.”
Rozdział III dyrektywy (art. 20–31) nakłada obowiązki prewencyjne i instytucjonalne, ich adresatem są organy państwowe:
- zapobieganie korupcji (art. 20) – kampanie informacyjne, narzędzia prewencyjne (oświadczenia majątkowe, przejrzystość finansowania partii, regulacje „drzwi obrotowych”), okresowa ocena sektorów najbardziej narażonych na korupcję;
- krajowe strategie antykorupcyjne (art. 21) – obowiązek przyjęcia i publikacji strategii określającej cele i priorytety;
- organy antykorupcyjne (art. 22–23) – obowiązek zapewnienia co najmniej jednego organu ds. zapobiegania i co najmniej jednego organu ds. zwalczania korupcji, wyposażonych w odpowiednie zasoby;
- szkolenia (art. 24), narzędzia dochodzeniowo-śledcze (art. 26), gromadzenie danych statystycznych (art. 34).
Art. 20 ust. 4 wskazuje, że środki prewencyjne mają być dostępne także w sektorze prywatnym, jednak, podobnie jak cała reszta rozdziału III, obowiązek ich zapewnienia spoczywa na państwie, nie na przedsiębiorcy:
„Państwa członkowskie zapewniają dostępność środków zapobiegania korupcji w sektorach publicznym i prywatnym, dostosowanych do szczególnych rodzajów ryzyka w danym obszarze działalności.”
Akt potwierdza konieczność zapewnienia możliwości odpowiedzialności osób prawnych (art. 13)
„Państwa członkowskie zapewniają możliwość pociągnięcia osób prawnych do odpowiedzialności za przestępstwa (…), o ile przestępstwa te zostały popełnione na korzyść tych osób prawnych przez jakąkolwiek osobę zajmującą pozycję kierowniczą w strukturze danej osoby prawnej (…).”
Odpowiedzialność powstaje również, gdy przestępstwo umożliwił brak nadzoru lub kontroli ze strony osoby zarządzającej (art. 13 ust. 2).
Sankcje (art. 14) – grzywny dla osób prawnych mogą sięgać, zależnie od kategorii przestępstwa, 5% światowego obrotu osoby prawnej lub 40 mln EUR (łapownictwo, sprzeniewierzenie) albo 3% obrotu lub 24 mln EUR (płatna protekcja, utrudnianie wymiaru sprawiedliwości, wzbogacenie) – art. 14 ust. 3. Katalog sankcji dodatkowych obejmuje m.in. wykluczenie z zamówień publicznych, pozbawienie dostępu do finansowania unijnego, nadzór sądowy czy likwidację sądową (art. 14 ust. 2).
Dyrektywa normuje należycie działający w jednostce system compliance jako okoliczność łagodzącą (art. 16):
„(…) jedną lub kilka spośród następujących okoliczności można było uznać (…) za okoliczność łagodzącą: (…) c) osoba prawna (…) przed popełnieniem przestępstwa lub po jego popełnieniu wdrożyła skuteczne kontrole wewnętrzne, programy podnoszenia świadomości etycznej i programy zgodności w celu zapobiegania korupcji; d) osoba prawna (…) po wykryciu przestępstwa bezzwłocznie i dobrowolnie ujawniła je właściwym organom oraz wdrożyła środki zaradcze.”
Motyw 29 preambuły zawiera istotne zastrzeżenie – programy compliance „dla zachowania pozorów” nie powinny być traktowane jako okoliczność łagodząca, co sądy mają brać pod uwagę przy ocenie ich rzeczywistej skuteczności.
Co do ochrony sygnalistów (art. 25), to dyrektywa rozszerza materialny zakres stosowania dyrektywy (UE) 2019/1937 na zgłoszenia dotyczące przestępstw korupcyjnych z art. 3–11. W praktyce oznacza to, że podmioty już objęte krajową ustawą o ochronie sygnalistów będą musiały objąć swoimi wewnętrznymi kanałami zgłoszeń także naruszenia korupcyjne w rozumieniu tej dyrektywy.
Termin transpozycji: 1 czerwca 2028 r. – termin zasadniczy; 1 czerwca 2029 r. – dla obowiązków dot. krajowych strategii antykorupcyjnych i systemowej analizy ryzyka (art. 37 ust. 1). Wdrożenie do polskiego systemu prawnego wymagać będzie zmian w szczególności w przepisach Kodeksu karnego, przepisów o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych czy o ochronie sygnalistów.
