Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów stoi na straży zasad konkurencji i praw konsumentów. Niejednokrotnie przedsiębiorcy bywają przez ten organ karani bądź też zobowiązywani do określonych rekompensat na rzecz konsumentów.
Pytanie, jak tego typu płatności mają być rozliczone w kosztach podatkowych dla celów CIT.
Wedle art. 16 ust. 1 pkt 22 Ustawy CIT za koszty podatkowe nie uznaje się kar umownych i odszkodowań z tytułu wad dostarczonych towarów, wykonanych robót i usług oraz zwłoki w dostarczeniu towaru wolnego od wad albo zwłoki w usunięciu wad towarów albo wykonanych robót i usług.
Kara od Prezesa UOKiK nie stanowi „kary umownej” – wynika z decyzji administracyjnej. Z kolei świadczenia kompensacyjne nie wynikają z cywilnoprawnej kary umownej, lecz z przepisów prawa. Nie jest to też kwestia cywilnoprawnej odpowiedzialności za „wadę” usługi.
Z kolei w myśl art. 16 ust. 1 pkt 18 Ustawy CIT za koszty podatkowe nie uznaje się grzywien i kar pieniężnych orzeczonych w postępowaniu karnym, karnym skarbowym, administracyjnym i w sprawach o wykroczenia oraz odsetek od tych grzywien i kar.
W orzecznictwie podkreśla się, że kara orzeczona przez Prezesa UOKiK mieści się w dyspozycji tego przepisu – tak np. interpretacja indywidualna Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 12 grudnia 2014 r., sygn. IBPBI/2/423-1251/14/BG. Tak też wyrok NSA z dnia 16 listopada 2017 r., sygn. akt II FSK 2766/15.
Natomiast przy świadczeniach dla konsumentów nie mamy do czynienia z karą, lecz rekompensatą stanowiącą de facto środek usunięcia naruszenia (wedle ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Stąd zdaniem autora przepis ten nie znajdzie tu zastosowania.
Tym niemniej, trzeba jednocześnie przeanalizować, czy wydatek na rzecz konsumentów spełni ogólne przesłanki z art. 15 ust. 1 Ustawy CIT.
Pierwsza wątpliwość pojawia się przy określeniu, czy wydatek taki służy uzyskaniu lub zabezpieczeniu źródła przychodów. Na kanwie orzecznictwa dla określonych odszkodowań czy kar umownych organy podatkowe wskazują, że minimalizacja straty ekonomicznej (tu: zapłata rekompensat dla potencjalnego uniknięcia wyższej kary) nie może spełniać tych warunków – tak np. interpretacja indywidualna Dyrektora KIS z dnia 13 września 2024 r., sygn. 0111-KDIB2-1.4010.364.2024.1.ED. Aczkolwiek sądy administracyjne zajmują stanowisko przeciwne – np. wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt II FSK 1074/18.
Nawet jednak gdyby pominąć te wątpliwości, to w orzecznictwie prezentuje się podejście, że w wypadku kosztów o charakterze odszkodowawczym dla ich zaliczenia w poczet kosztów podatkowych konieczne jest wykazanie, że podatnik dochował należytej staranności w swojej działalności, zaś potencjalne straty/szkody są związane ze zwykłym ryzykiem działalności gospodarczej.
Podejście takie wskazano m. in. w interpretacji indywidualnej Dyrektora KIS z dnia 8 kwietnia 2026 r., sygn. 0111-KDIB2-1.4010.59.2026.1.AG, dotyczącej zaliczenia przez bank w poczet kosztów podatkowych świadczeń dla klientów, którzy padli ofiarą oszustw:
„Zauważyć należy, że podatnik nie może kwalifikować do kosztów uzyskania przychodów wydatków, będących następstwem jego niewłaściwego lub nieracjonalnego działania. Ryzyko prowadzonej działalności gospodarczej ponosi podatnik i nie ma możliwości przenoszenia tego ryzyka na budżet państwa.
Wyjątkiem mogą być jedynie nieprzewidywalne sytuacje, których uniknięcie było niemożliwe, pomimo podjęcia przez podatnika wszelkich koniecznych działań w celu zapobieżenia im. W tym zakresie konieczne byłoby udowodnienie tego, że każda decyzja o wyrównaniu szkody klientowi opiera się na ustaleniu, że do nieautoryzowanej transakcji doszło pomimo zachowania przez Bank w swojej działalności należytej staranności, a przy nadzorze nad transakcją zachowane zostały wszelkie procedury bezpieczeństwa transakcji i weryfikacji klienta posługującego się skradzionymi danymi, przy czym należy podkreślić, że nie jest tutaj wystarczającym argumentem fakt zgłoszenia wyłudzenia do organów ścigania, ale działania podjęte w celu zapobiegania nieautoryzowanym transakcjom.”
Z kolei w interpretacji indywidualnej Dyrektora KIS z dnia 19 października 2023 r. (sygn. 0111-KDIB1-3.4010.375.2023.5.JKU) wskazano, że przesłanek z art. 15 ust. 1 Ustawy CIT nie spełniają odszkodowania z tytułu nadużywania pozycji dominującej.
Stąd istnieje ryzyko uznania przez organy podatkowe, że skoro Prezes UOKiK uważa działania przedsiębiorcy za naruszające przepisy prawa, to trudno mówić tu o „należytej staranności”. Aczkolwiek kwestia ta nie doczekała się jeszcze szerokiej oceny w orzecznictwie.
